Hilde Sandviks oppspark til høstens fagseminar


Eg byrjar med å vise denne korte filmen med Peter Aalbæk frå Zentropa for å setje heilt på spissen kor raskt ein endrar haldning:

Dette var i 2017 før #Metoo. Det fekk heller ikkje konsekvensar den gongen. No – to år seinare veit vi at dette ikkje lenger ville ha gått.

Eg meiner altså ikkje at dette er vegen å gå. Eller at Aalbæks metode er noko å sakne eller drøyme om. Tida med Svenska Akademien, med Kulturmenn som har tatt for seg og styrt, som kan – som Stieg Larsson (ikkje krimforfattaren) sitje og snakke heilt utan blygsel om korleis ein har delt kvinner inn i fargekoder.  Det er altså ingenting å foretrekke.

Hilde Sandvik, journalist og redaktør - og for anledningen moderator for høstens fagseminar (Foto: Torunn Eikanger)

Hilde Sandvik, journalist og redaktør – og for anledningen moderator for høstens fagseminar (Foto: Torunn Eikanger)

Men eg speler klippet for å vise korleis ein – og då som i oss alle – kan svinge i mentalitet nærast frå ein dag til ein annan og dermed skifte fokus i kva ein tenker på, korleis vi tenker: kva vi ser verda som – og kva vi ikkje lenger ser.

Etter Gretha Thunberg går det ikkje an å snakke om miljø utan å tenke på ein ung svenske.

Etter Harvey Weinstein går det ikkje an å tenke på Zentropa utan å fryse på ryggen.

Og går det no an å lage ein tv-serie utan at minst eitt av para er homofile eller har ein eller annan psykisk sjukdom? (framleis ikkje fysisk – der er det enno ei slags usynleg grense)

Er ikkje det bra? Kan ein tenke.

Er det ikkje fint at ein beveger verda vidare? Blir meir siviliserte, betre oppdregne, meir mangfaldige og representative?

Men i kor stor grad kan ein underleggje kunsten denne statlege ingeniørkunsten som svenskane er det folkeslaget i verda som beherskar aller best i verda: Landet der ein kan avgjere at bygdene skal leggjast ned og folket flyttast til drabantbyar – eller der ein ved statleg forelegg har kvinneandel inn i alle avgjerdsler. Og den gode moralen skal speglast slik.

Ja – la oss ta eit døme: Isabella Eklöfs Holiday, svensk filmregissør, men filmen er dansk (med norsk co-produsent)

Sjølv sa ho at ho ikkje kunne ha laga denne filmen i Sverige. Kvifor? Fordi hovudpersonen let seg voldta – ja eg bruker dei orda heilt med vilje – og ho blir hos valdsmannen. Det er ikkje noko oppgjer der. Tvert i mot er det vi som sit i salen som blir sitjande med det store sjokket etter at han har ejakulert over henne. Og – det verste – om ein kan seie det slik: Når filmen tonar ut, så kan ein tenkje at dei begge – ho og mannen – får det som dei vil.

Eg var i samtale om filmen då den blei vist i Bergen saman med ein psykolog. Han snakka også om dette uklare i opplevinga: Kva skjer dersom vi må innrømme at for henne var det også eit spel? At ho likevel ikkje er offer? At også ho brukar sin seksualitet som ein valuta. Går det an å snakke slik lenger?

Då eg brukte orda «let seg bli valdtatt» blei fleire i publikum kraftig provosert – fordi det er eit konsept som ikkje finst. Og nei: eg meiner ikkje at kvinner let seg bli voldtatt. Men kva og Agnes Kittelsens rollefigur Hermine i Exit ikkje hadde gått frå sin valdelege sosiopatmann Adam (den første mann)? Kva om ho tvert i mot hadde blitt? Ville det ha vore meir problematisk for NRK? Korleis ville debatten etterpå ha blitt?

Nyleg kom tre bøker ut som har skrive vidare på Ibsens skikkelsar. Eg har ikkje lese dei, og dei har fått blanda mottaking, men eg beit meg merke i at Merete Pryds Helle, som har skrive om Nora i Et dukkehjem, snur det klassiske spørsmålet «Kvifor gjekk Nora?» Til «Kvifor gjekk ho ikkje før?» (La oss ta forbehold om at dette var 1800-talet ein liten augneblink). Torvald Helmer, uberegnelig, depressiv, sjølvisk. Var dette ein mann å bli hos? Og likevel blir altså kvinner så lenge – som rollefiguren i Holiday. Kanskje for alltid. Også for sin eigen del.

Pryds Helle undersøker til botn kva det er som gjer at kvinner blir så lenge likevel. Og ho la til på pressekonferansen, nær beskjemma: «eg veit det, fordi eg har vore der.» Men kvifor er ikkje dette også eit heilt relevant poeng? Eller noko ein skal skamme seg over?

Medan kunsten på finurleg vis er i ferd med å bli reinska for det skitnaste i oss, for at vi er så komplekse og så irrasjonelle at vi stadig vekk vel noko som ikkje er bra for oss – også in the end. Eller for at vi av og til kjenner oss mest i slekt med overgriparen, ser han eller henne med sympatiske augo.

Ja – eg veit at desse historiene finst. Og det var noko av det eg fann sterkt i Kjersti Horns fem timar lange teaterstunt Raskolnikov. Eg fekk sympati med drapsmannen – kraftfullt spelt av Preben Hodneland. Eg forsto kvifor han hadde tatt liv – og eg tok meg i å sympatisere i sjølve ideen. På eitt plan – og sjølvsagt likevel ikkje. Eg går ikkje ut derfrå og får lyst til å drepe. Men eg gjekk ut med tanke om kor hårfine grenser vi har inni oss sjølv. Kor tett på vi er å vere grusomme.

Eg veit eg no er faretruande nær det som var forrige års tema: Kva forteljingar blir ikkje fortalt? Men det heng likevel nøye saman med årets. Fordi når ein stiller spørsmålet om kven som har ansvar for at det blir skrive for teater, film og TV-seriar, så må ein også sjå på korleis ansvaret blir forvalta: Kva krav som stilles – og då har NFIs planlagte (men ikkje enno vedtekne)  relevanstest ein funksjon. Femårskravet til dokumentert CV gjennom fem år har ein annan effekt. At urpremierestøtta til teater for lengst er tatt bort, får ein konsekvens. Marknadstestinga til NRK er eit fjerde filter.

Og alle tiltaka har det same føremålet: Å skape noko som treff breidt, som får mest igjen for pengane.

Kven skal då ta risikoen det er å ta risiko?

Det er gryande teikn på at  det nyskrivne, støttverdige – skrus nettopp i retning av å vere støttverdig – og oppbyggeleg. Også fordi det då treff breiast.

Skam hadde som spiss målgruppe ei seksten år gammal jente med ulike former for angst. Kvar episode skulle vise fram denne frykta og finne måtar å handtere den på. Og eg elskar at det var slik. Det er vakkert at serien fekk som konsekvens at ungdommar kunne vere opnare, både rundt psykisk liding og homofili.

Det same gjaldt Heimebane: vi veit at idretten er eitt av dei mest homofobe samfunnsområda – at det har vore stort tabu å vere fotballspelar og homo.

Og kanskje får kvinner i Agnes Kittelsens situasjon kraft til å ta oppgjer med sin psykopatkjæreste (eg har høyrt at politiet i Oslo har lagt ut advarsel mot å blåse kokain opp i nasen på sovande – ungdommar gjer det etter å ha sett).

Men til forteljingane vi brått ikkje ser som støttverdige: Kven har ansvar for å fortelje dei? Og kva om dei ikkje blir fortalt. Gjer det noko?

I fjor sa eg at det er mangelvare med historia til sinte unge menn – før dei blir terroristar.  Og igjen: Nei, eg meiner altså ikkje at det er mangelvare med menn på scenene rundt omkring.

Men eg meiner framleis at blikket skrus på anten mot den «snille» mannen – eller psykopaten Adam. Det same gjeld for kvinner. Sjølv om det er særs lenge sidan eg har sett dramatisering av verkeleg grusom kvinne. (No må eg ta høgde for at det er mykje eg ikkje har sett).

I fjor kom det for ein dag at NRK takka nei til TV-serie basert på Tante Ulrikes vei. Som nettopp tek for seg to slike gutar. På veg mot kva? Vi veit ikkje, berre aner kor det gryande sinnet kjem til å ta dei.

Til gjengjeld går den no som teaterframsyning for fulle hus. Utsolgt til mai.

Mo og Jamal frikar begge ut på ein måte som er urovekkande. Og les ein romanen til Zeshan Shakar forstår ein dei.

På mange måtar er det «reality-industrien» eller det vi kalte «intimitetsindustrien» som har overtatt det grenseoverskridande. På Ex on the beach blir vi servert historier som sparkar til oss alle i magen.

For Medan kunsten på finurleg vis er reinska for det skitnaste i oss, for at vi er så komplekse og så irrasjonelle at vi stadig vekk vel noko som ikkje er bra for oss – også in the end.

Som Peter Aalbæk.

Noen glimt fra fagseminaret:

(Foto: Torunn Eikanger)

Legg inn kommentar

Vennligst oppgi ditt navn

Ditt navn er påkrevd

Vennligst oppgi en gyldig epostadresse

En epostadresse er påkrevd

Vennligst legg inn din melding

NORSKE DRAMATIKERES FORBUND - WRITERS GUILD OF NORWAY

Besøks- og postaddresse:
Kronprinsens gate 17
0251 Oslo

Telefon: 22 47 89 50
Epost: post@dramatiker.no
Org nr: 971 278 188

Dramatikerforbundet © 2020 Alle rettigheter. | Personvernerklæring | Ansvarlig redaktør: Monica Boracco.

WordPress fra wp-hosting.no